Połączenie Awalonii z Bałtyką i z Laurencją w okresie Syluru (440 milionow lat temu) rozpoczęło trwający dalsze 150 milionów lat proces powstawania kontynentu europejskiego. Najpierw, w ciągu następnych kilku dziesiątków milionów lat, wzdłuż strefy zszycia (jak mawiają geologowie) tych trzech płyt kontynentalnych, pod które zostały wepchnięte dzielące je wczesniej płyty oceaniczne, tworzyły się łańcuchy górskie, czemu towarzyszyła silna działalność wulkaniczna. Obrazuje ten proces poniższy schemat. Należy pamiętać, że wchodzenie jednej płyty tektonicznej pod drugą nie tylko wywołuje skutki w bezpośredniej strefie, jak niżej widać, ale powoduje także cofanie się tej drugiej płyty, chociaż w tempie dużo wolniejszym. W takim właśnie procesie Ameryka i Europa oddalają się od siebie.
W okresie od Syluru do wczesnego Permu (440-280 milionów lat temu) trwał proces przyłączania się od południa do Bałtyki kolejnych mikro-kontynentów i blokow tektonicznych, które uformowały ostatecznie dzisiejszy kształt Europy. Jej najwiekszą, a zarazem autonomiczną i pierwotną częścią tektoniczną jest tak zwany Kraton Wschodnio-Europejski (EEC), obejmujący dzisiejszą Skandynawię (byłą Bałtykę) i Niż Rosyjski. Pozostałe tereny, które dołączyły do EEC, pochodzą głównie z paleokontynentu Gondwana, z jego części będącej obecnie Afryką ale także z jego innej części, jaką obecnie jest Ameryka Południowa (wybrzeże dzisiejszej Wenezueli).
Europa zawiera w sobie także część współczesnego kontynentu Północno-Amerykańskiego, jaką jest podłoże tektoniczne dzisiejszej Irlandii Północnej i Szkocji. Granice zszycia poszczególnych kawałków tektonicznych Europy nie mają nic wspólnego z obecnymi granicami państw. Większość krajów, w tym Polska, leży na kilku fragmentach tektonicznych o różnym wieku i pochodzeniu, które dzielą z innymi państwami. Po powstaniu Europy, stanowiącej wówczas część nowego super-kontynentu Pangea, świat jednak nie wyglądał jeszcze tak samo jak dziś. Wiele dzisiejszych kontynentów nadal szukało swojego miejsca na ziemi, na co wskazuje poniższa mapa:
Awalonia, "ojczysty" fundament tektoniczny Pomorza, powstała już wcześniej, około 600 milionow lat temu, w wyniku wsuwania sie płyty oceanicznej pod paleokontynent Gondwana. Inaczej jednak jak Bałtyka i Awalonia, tamten kontynent posiadał szerokie pasmo podmorskiego szelfu, pod który wchodziła płyta oceaniczna. Tak więc w pewnym oddaleniu od linii brzegowej Gondwany, na dnie morskim szelfu narodził się łuk wulkanicznego łańcucha górskiego, który po ponad stu milionach lat istnienia jako część Gondwany oderwał się od niej, aby rozpocząć samodzielny byt jako Awalonia. Nazwa pochodzi od od półwyspu znajdującego się we współczesnej Nowej Funlandii, który leży na tym samym fundamencie pierwotnych skał, co Pomorze.
W trakcie zbliżania się Awalonii do Bałtyki i wchodzenia pod te płyty dna oceanu, następowało w tych miejscach stopniowe podnoszenie się terenów aż do pełnego wynurzenia się lądu obecnego Pomorza w "chwili" połączenia się obydwu płyt. Był to okres tak zwanej orogenezy kaledońskiej. Na Pomorzu powstało pierwsze w składanej z kawałków tektonicznych "Polsce" pasmo górskie, biegnące równolegle do granicy zszycia z Bałtyką, czyli z północnego zachodu na południowy wschód. Jego wysokość porównywalna była z dzisiejszymi Tatrami. Przez następne 40 milionów lat następowała erozja tych nienazwanych gór. Tereny górskie Awalonii sprzyjały zwiększonym opadom deszczu i tworzeniu się systemow rzecznych, a w dalszym oddaleniu od gór, jeziornych i lagunowych. Spływajaca woda przenosiła w doliny osady zwietrzałych skał, gdzie powstawały tak zwane zbiorniki sedymentacyjne. Krajobraz Pomorza w okresie późnego Syluru mógł wyglądać następująco:
Na styku Awalonii i Bałtyki, w wyniku działania tak zwanego prawa równowagi izostatycznej, po pierwotnym zderzeniu się tych kontynentów, w skutek zgromadzonej po obu stronach płyt energii nastąpiło częściowe "odbicie" się ich od siebie, przez co skorupa ziemska pomiędzy nimi stała się cieńsza. W okresie Dewonu (400 milionow lat temu) powstawać zaczęła olbrzymia niecka, zaczynająca się od podnóża wypiętrzających sie "dopiero co" Gór Swiętokrzyskich, przez Pomorze, Niemcy, Holandię, aż po Anglię, którą stopniowo zajmowało morze. Przez następne 80 milionów lat basen ten wypełniany był osadami z otaczających go terenów lądowych, a także wapiennymi pozostałościami fauny morskiej. To na obrzeżach tego morza żył przed 395 millionami lat tetrapod, najstarsze na świecie czworonożne zwierzę, którego ślady odkryli naukowcy w Zachełmiu pod Kielcami.
W okresie tak zwanej orogenezy waryscyjskiej (hercyńskiej), wywołanej łączącymi się od południowej granicy Awalonii kolejnymi terenami formującymi przyszłą Europę, pomorska część Awalonii pod którą skorupa ziemska była cieńsza, stała się największym w Europie ogniskiem wulkanicznym i wylewów magmy. Europejski wulkanizm osiągnął swoje apogeum około 290 milionów lat temu, a jego epicentrum znajdowało się pomiędzy obecnymi miastami Neubrandenburg i Anklam, czyli zaledwie około 100 km od Maszewa. Wylewająca się magma, skały i pyły wyrzucane przez wulkany pokryły centralną część basenu. Na polskim Pomorzu miąższość (grubość) skał powulkanicznych sięga 500 metrów. Zakończenie najbardziej wulkanicznej epoki w historii Europy zamknęło najbardziej burzliwy okres w formowaniu się kontynentu. Od czasów późnego Permu Europa stała się miejscem bardziej sprzyjającym życiu.
Powstały w Dewonie środkowo-europejski basen morski został ostatecznie ukształtowany po orogenezie waryscyjskiej, w wyniku której odcięty on został od oceanów i stał się zamkniętym zbiornikiem, podobnym do dzisiejszego Morza Kaspijskiego. Został nazwany Południowym Basenem Permskim, bo w okresie Permu nastąpiło jego wypełnienie osadami, spłycenie aż do wyparowania wód morskich i powstania olbrzymich pokładów soli. Powstałe tak zwane poduszki i pnie solne osiągają grubość od 200 metrów w rejonie pobrzeża dzisiejszego Bałtyku, do 800 metrów na północ od dolnej Warty i Noteci. Sławne pokłady soli w Wieliczce i Bochni mają jednakże całkowicie inne pochodzenie. Powstały zaledwie około 15 milionów lat temu, w wyniku wyparowania zamkniętej Karpatami części morza zwanego Paratethys, połączonego z oceanem Tethys, "praprzodkiem" obecnego Oceanu Indyjskiego. Z morza Paratehtys pozostały dzisiaj Morze Czarne, Morze Kaspijskie i Jezioro Aralskie. Można więc powiedzieć, że podziemne zasoby soli na Pomorzu mają pochodzenie atlantyckie, a dużo młodsza sól z Pogórza Karpackiego pochodzi z Oceanu Indyjskiego.
Granice Basenu (zwanego także Srodkowoeuropejskim) nakreślone są na poniższej mapie, której autorem jest pan Mark Geluk, pracownik naukowy Holenderskiego Instytutu Geologicznych Nauk Stosowanych. Był on uprzejmy udostępnić tę informację z jego interesujacej strony internetowej. Miejsca białe to obszary wyżynne i górskie, kolorowe to rejon Basenu z liniami wyznaczającymi aktualną grubość osadów z okresu permskiego; dla terenów oznaczonych szarym kolorem brak jest dostatecznych danych. Basen ten budzi szczególne zainteresowanie z uwagi na swój wielki potencjał kumulowania zasobów ropy naftowej i gazu ziemnego.
Mapa wskazuje grubość osadów tak zwanego czerwonego spągowca, składających się głównie z piaskowców o zabarwieniu czerwonym oraz z domieszek skał często pochodzenia wulkanicznego, powstałych w wyniku erozji sąsiadujących wyżej położonych terenów. W pewnym przybliżeniu linie grubości osadów (izopachy) możemy uważać za poziomice, wskazujące na ukształtowanie powierzchni i głębokość basenu w owym czasie. Na północny wschód od najgłębszych osadów w niemieckiej części tego basenu zaznaczyłem miejsce największego w historii Europy ogniska aktywności wulkanicznej. Na płyciźnie w południowo-wschodniej części basenu zaznaczyłem miejsce znalezienia śladów tetrapoda z Zachełmia. Wraz z końcem Permu, który przyniósł za sobą masowe wymarcie większości fauny i flory na Ziemi, kończy się era Paleozoiku. Następuje Mezozoik, era ciepłego klimatu i bogatego rozwoju świata roślin i zwierząt.
0 commentaires:
Prześlij komentarz